Znaczenie bakterii w patogenezie i przebiegu klinicznym nieswoistych chorób zapalnych jelit

Nieswoiste zapalenia jelit, do których zalicza się chorobę Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego, są przewlekłymi, dotychczas nieuleczalnymi chorobami, które występują głównie w populacji młodych dorosłych osób, znacznie pogarszając ich jakość życia oraz powodując istotne koszty związane z opieką medyczną. Dotychczas nie wykazano znaczenia pojedynczego czynnika etiologicznego, chociaż rola bakterii zarówno w patogenezie, jak i w przebiegu klinicznym tych chorób jest bardzo ważna i stale niewystarczająco poznana. Aktualnie przyjmuje się, że u osób z predyspozycją genetyczną, defekt wrodzonej odpowiedzi immunologicznej może być pierwszym ogniwem odpowiedzialnym za zaburzoną równowagę pomiędzy organizmem człowieka a fizjologicznymi lub patologicznymi drobnoustrojami kontaktującymi się ze ścianą jelita. Wtórna, nadmierna odpowiedź immunologiczna, mobilizacja komórek i wytwarzanie cytokin podtrzymujących zapalenie są powodem przewlekłego uszkodzenia tkanek. Nawrót zapalenia u pacjentów po leczeniu operacyjnym i resekcji części jelita następuje najczęściej w miejscu nadmiernego gromadzenia się bakterii jelitowych, co stanowi kolejny dowód na istotną rolę drobnoustrojów w patogenezie nieswoistych chorób zapalnych jelit. Przebieg kliniczny i patomechanizm dwóch najważniejszych nieswoistych chorób zapalnych jelit, mimo istniejących podobieństw, znacznie się jednak różni. W ostatnich latach ponownie zwraca się uwagę na możliwe kluczowe znaczenie zakażenia bakteriami wewnątrzkomórkowymi w patogenezie choroby Leśniowskiego-Crohna. Antybiotykoterapia stanowi ważny element leczenia w niektórych postaciach chorób zapalnych jelit oraz ich powikłań, jak ropnie i przetoki. Istnieją doniesienia o korzystnym efekcie stosowania probiotyków, prebiotyków i synbiotyków w niektórych sytuacjach klinicznych, jednak nadal nie udaje się tą metodą uzyskać oczekiwanych efektów terapeutycznych. Dalsze badania mikrobiologiczne, genetyczne i farmakologiczne prawdopodobnie zbliżą nas do wyjaśnienia patogenezy i skutecznego leczenia chorób zapalnych jelit.

Prawidłowe zasady profilaktyki okołozabiegowej

Profilaktyka okołozabiegowa powinna być integralną częścią szpitalnej polityki antybiotykowej obok racjonalnej terapii empirycznej, badań mikrobiologicznych pozwalających na monitorowanie oporności bakterii w środowisku szpitalnym i prawidłowo skonstruowanego szpitalnego receptariusza leków. Artykuł ma na celu przedstawienie najważniejszych, prawidłowych zasad, które należy wziąć pod uwagę podczas tworzenia w szpitalu procedur profilaktyki okołooperacyjnej na poszczególnych oddziałach i wyboru odpowiednich antybiotyków do profilaktyki.

Definicje i kryteria rozpoznania zakażenia szpitalnego stosowane w różnych populacjach pacjentów

Pacjenci szpitali, podobnie jak pensjonariusze domów opieki długoterminowej, są w szczególnym stopniu narażeni na ryzyko rozwoju zakażeń. Niestety, zarówno brak jednolitych, zunifikowanych definicji, jak i inne czynniki, np. związane z dostępem do diagnostyki mikrobiologicznej, utrudniają podjęcie właściwego postępowania prowadzącego do rozpoznania zakażenia. Celem niniejszej pracy jest zebranie definicji zakażeń na podstawie dostępnej literatury, które są stosowane w programach narodowych czy międzynarodowych oraz powszechnie używane w różnych populacjach pacjentów.

Profilaktyka zakażeń paciorkowcami grupy B (GBS) w ginekologii i neonatologii

Paciorkowce grupy B, określane i powszechnie znane pod nazwą GBS (ang. group B streptococci), są składnikiem mikroflory człowieka, kolonizując przewód pokarmowy, pochwę, skórę, pojawiając się w kale, a u noworodków lokalizują się także w innych miejscach i narządach. Są one patogenami odpowiedzialnymi za posocznice połogowe, zapalenie płuc, zapalenie mięśnia sercowego, miejscowe zakażenia ropne, zakażenia u noworodków, w tym: posocznicę, zapalenie płuc czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Podstawową rolę odgrywają jednak w zakażeniach okołoporodowych, wpływając znacząco na śmiertelność noworodków i niemowląt oraz wzrost powikłań u matek w okresie połogu. Najczęściej do zakażenia noworodka dochodzi w trakcie porodu lub ciąży. Kolonizacja GBS u noworodka następuje na skutek transmisji wertykalnej poprzez jamę ustną, do układu pokarmowego i oddechowego, a stąd drogą krwi do narządów odległych. Ryzyko zakażenia noworodka przez matkę nosicielkę ocenianie jest na około 70%. Działania profilaktyczne to: 1. aktywny i powszechny skrining nosicielstwa GBS u ciężarnych; 2. stosowanie śródoporodowej profilaktyki antybiotykowej u pacjentek ciężarnych w trakcie porodu, u których nie wykonano badań bakteriologicznych, a występują czynniki ryzyka zakażenia paciorkowcami grupy B. Stosowanie zasad profilaktyki antybiotykowej infekcji GBS u noworodków prowadzi do obniżenia częstości występowania posocznicy bakteryjnej z 2,2 do 0,4 na 1000 urodzeń w ciągu pierwszych siedmiu dni życia noworodka.

Zakażenia wywoływane przez pałeczki z rodzaju Salmonella

Pałeczki Salmonella enterica subsp. enterica są zaliczane do patogenów odpowiedzialnych za wywoływanie różnych schorzeń u ludzi, od gastroenteritis po bakteriemię. Zarówno w Polsce, jak również w większości krajów Unii Europejskiej, serowar Salmonella Enteritidis jest najczęstszą przyczyną zakażeń u ludzi. W ostatnich latach na całym świecie obserwowany jest wzrost udziału pozajelitowych zakażeń wywołanych przez te drobnoustroje.

Biofilmy mieszane bakteryjno-grzybowe, czy należy się ich bać?

Zrozumienie fizjologii bakterii i grzybów współistniejących w mieszanych populacjach drobnoustrojów jest jeszcze dalekie od pełnego wyjaśnienia i poznania. Szeroka gama oddziaływań, zarówno synergistycznych, jak i antagonistycznych, funkcjonujących w ramach takich mikrobiotów zdaje się zależeć przede wszystkim od ich składu gatunkowego, a złożoność zachodzących interakcji pewnie uniemożliwi bezpośrednie ich wykorzystanie terapeutyczne. Ale już na tym etapie, posiadana wiedza znacznie pomaga w podejmowaniu działań zmierzających do lepszej diagnostyki zakażeń i poprawienia skuteczności leczenia oportunistycznych infekcji wielogatunkowych.

Potencjał chorobotwórczy epidemicznego szczepu Escherichia coli O104:H4

Niezwykła plastyczność genetyczna pałeczek Escherichia coli jest przyczyną pojawiania się nowych, patogennych szczepów, odpowiedzialnych za epidemie. Aktualnym przykładem patogenu powstałego na drodze horyzontalnego transferu genów jest szczep E. coli O104:H4, który w Niemczech w okresie od 9 maja do 22 czerwca 2011 roku spowodował zakażenie u 3792 osób i zgon 42. U 781 zakażonych rozwinął się hemolityczny zespół mocznicowy (HUS). Na liczbę klinicznie poważnych przypadków i ofiar śmiertelnych tej epidemii miało wpływ wiele czynników, omówionych w niniejszym artykule.

Wzajemne oddziaływania drobnoustrojów w biofilmach wielogatunkowych

W warunkach naturalnych biofilmy rosną jako konsorcja różnych gatunków drobnoustrojów. Najlepszymi przykładami wielogatunkowych biofilmów u człowieka są populacje bakterii bytujące na powierzchniach zębów, w pochwie, w jamie bębenkowej w przewlekłych i nawracających zapaleniach ucha środkowego, w płucach chorych na mukowiscydozę, u których rozwinęło się bakteryjne zakażenie dolnych dróg oddechowych, na powierzchniach cewników do żywienia pozajelitowego lub innych wszczepach. Zaobserwowano je także w przewlekle zakażonych ranach i w zakażeniach dróg moczowych. Wzrost drobnoustrojów w postaci wielogatunkowych biofilmów może zwiększać ich wirulencję. W takich skupiskach szybciej rosnące gatunki drobnoustrojów mogą liczbowo zdominować te wolniej rosnące. Jednakże na ostateczny wynik konkurencji pomiędzy gatunkami może mieć wpływ zdolność do syntezy i wydzielania substancji bakteriobójczych przez jeden z gatunków drobnoustrojów. Ostateczny skład jakościowy i ilościowy wielogatunkowych biofilmów ukształtowany może też zostać w wyniku porozumiewania się komórek za pomocą systemów quorum sensing. Cząsteczki autoinduktora AI-2 są wspólnymi cząsteczkami sygnalizacyjnymi dla bakterii Gram-ujemnych i Gram-dodatnich. Zakłada się, że cząsteczki AI-2 mogą aktywnie uczestniczyć w powstawaniu wielogatunkowych biofilmów. Hipoteza ta podlega obecnie doświadczalnej weryfikacji

Zmiany składu mikroflory jamy ustnej u pacjentów z uzębieniem resztkowym rehabilitowanych protetycznie

Naturalna mikroflora jamy ustnej pozostaje względnie stała i w równowadze z organizmem gospodarza. Zjawisko to można dość łatwo zaburzyć, na przykład z powodu niewystarczającej higieny jamy ustnej, ustawienia i topografii zębów oraz obecności protez zębowych. Badania nad składem flory jamy ustnej znacznie utrudnia występowanie zmiennych warunków w tym środowisku. Przeprowadzone analizy mikrobiologiczne wykazały, że u pacjentów z uzębieniem resztkowym, z protezami częściowymi lub pełnymi, w jamie ustnej występuje więcej patogennych drobnoustrojów niż w grupie bez uzupełnień protetycznych.

Wpływ śliny na zdolność adhezji i tworzenia biofilmu przez szczepy Candida albicans izolowane od pacjentów ze stomatopatią protetyczną

Celem przeprowadzonych badań było określenie zdolności adhezji oraz rozwoju biofilmu na materiale akrylowym (w obecności śliny i bez) szczepów Candida albicans izolowanych od pacjentów użytkujących akrylowe uzupełnienia protetyczne, u których stwierdzono przewlekłe zapalenie błony śluzowej o różnym nasileniu. Badania mikologiczne wykonano u 97 pacjentów w wieku 43−85 lat, użytkujących ruchome akrylowe uzupełnienia protetyczne. Do badania adhezji grzybów i zdolności tworzenia biofilmu ostatecznie zakwalifikowano 41 szczepów C. albicans. W ocenie stopnia adhezji zastosowano 4-stopniową skalę przygotowaną na potrzeby badania. Stopień wzrostu biofilmu oceniano spektrofotometrycznie po 48, 72, 96 godzinach. Każdą ocenę przeprowadzano 3-krotnie, z uzyskanych wartości wyliczano średnią arytmetyczną, która następnie posłużyła do analizy porównawczej. Wszystkie gatunki C. albicans izolowane od pacjentów ze stomatopatią protetyczną wykazały zdolność adhezji i tworzenia biofilmu na materiale akrylowym, aczkolwiek bardzo zróżnicowaną. Nie stwierdzono wyraźnego wpływu śliny na zdolność adhezji i tworzenia biofilmu na materiale akrylowym. Właściwości biologiczne szczepu C. albicans wydają się mieć większy wpływ na zdolność adhezji i tworzenia biofilmu na materiale akrylowym niż czynniki środowiskowe.

List od Komitetu Organizacyjnego

W imieniu Komitetu Organizacyjnego i Towarzystwa Mikrobiologii Klinicznej mamy zaszczyt serdecznie powitać Państwa na V Ogólnopolskim Sympozjum Naukowym z cyklu „Biofilm tworzony przez drobnoustroje w patogenezie zakażeń” i zgodnie z tradycją mamy przyjemność znów gościć Państwa w malowniczym uzdrowisku Kudowa Zdrój.
Tematyką wiodącą poprzednich konferencji były problemy patomechanizmu tworzenia biofilmu i postaci klinicznych zakażeń bakteryjnych z jego udziałem. Ideą przewodnią tegorocznego spotkania są nowo pojawiające się wyzwania w walce z zakażeniami. Dlatego też zapraszam do dyskusji w zakresie aktualnych problemów, jakimi są ograniczone opcje terapeutyczne w zwalczaniu biofilmu, leczenie skojarzone ciężkich, powikłanych zakażeń bakteryjnych i grzybiczych, zakażenia wewnątrzbrzuszne i przewodu pokarmowego – ze wskazaniem nowej roli starych patogenów, takich jak Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae i Helicobacter. W trakcie obrad zostanie też poruszona problematyka nowego podejścia do leczenia ran oraz roli diagnostyki mikrobiologicznej i obrazowej w rozpoznawaniu ciężkich infekcji.
Mam nadzieję, że tematy tegorocznego spotkania spełnią Państwa oczekiwania i pozwolą na interdyscyplinarną wymianę poglądów oraz twórczą dyskusję.
W pierwszym tegorocznym wydaniu kwartalnika „Forum Zakażeń”, oficjalnego pisma naukowego Towarzystwa Mikrobiologii Klinicznej, które istnieje i służy Państwu jako forum dyskusji i wymiany poglądów już trzeci rok, prezentujemy pełne prace i streszczenia wykładów oraz zapraszamy do ich lektury.

Evereth Publishing